Population & Migration – Bài 10: Academic language for describing population trends

cuộc tổng điều tra dân số

an official count of all the people in a country, with information about their age, job and home

• According to the latest census, more than a third of residents now live in urban areas.Theo cuộc tổng điều tra dân số gần nhất, hơn một phần ba cư dân hiện sống ở khu vực thành thị.

Dạng từ:

censuses

Việt Nam tổng điều tra dân số mười năm một lần.

thuộc về dân số học, về cơ cấu dân số

relating to the size, age and other features of a population and how they change

• Falling birth rates and longer lives are causing major demographic change across East Asia.Tỉ lệ sinh giảm và tuổi thọ dài hơn đang gây ra những thay đổi lớn về cơ cấu dân số khắp Đông Á.

Họ từ:

demography (danh từ), demographics (danh từ), demographer (danh từ)

tỉ lệ, phần (trong tổng số)

a part of a total number or amount, often compared with the whole

• The proportion of people aged over 65 is expected to rise steadily.Tỉ lệ người trên 65 tuổi được dự báo sẽ tăng đều.

Đồng nghĩa:

share, percentage

điểm phần trăm (chênh lệch giữa hai tỉ lệ phần trăm)

a unit for the difference between two percentages, e.g. from 7% to 12% is five of these

• The share of older people rose from 7% to 12%, an increase of five percentage points.Tỉ lệ người cao tuổi tăng từ 7% lên 12%, tức tăng năm điểm phần trăm.

Dạng từ:

percentage points

Từ 7% lên 12% là tăng 5 percentage points, KHÔNG phải tăng 5%. Lỗi rất hay gặp ở Writing Task 1.

chiếm, cấu thành (một phần của tổng thể)

to form a particular part or amount of something

• Children under 15 constitute less than a fifth of the population.Trẻ em dưới 15 tuổi chiếm chưa tới một phần năm dân số.

Dạng từ:

constitutes, constituted, constituting

Trang trọng hơn make up; không dùng ở dạng bị động với nghĩa này.

chiếm (bao nhiêu phần), hợp thành

to form a certain amount or part of a total

• Migrants make up around a quarter of the city's workforce.Người di cư chiếm khoảng một phần tư lực lượng lao động của thành phố.

Đồng nghĩa:

account for, constitute

Dạng từ:

makes up, made up, making up

Bị động cũng phổ biến: The population is made up of… (Dân số gồm…).

đông hơn, nhiều hơn về số lượng

to be greater in number than another group

• In several countries, people over 65 now outnumber children under 15.Ở một số nước, số người trên 65 tuổi nay đã đông hơn số trẻ em dưới 15 tuổi.

Dạng từ:

outnumbers, outnumbered, outnumbering

một cách không cân xứng, nhiều (hoặc ít) hơn hẳn so với tỉ lệ

to a much greater or smaller degree than would be expected or fair

• Young adults are disproportionately represented among people who move to the city.Người trẻ chiếm tỉ lệ cao hơn hẳn trong số những người chuyển lên thành phố.

Họ từ:

disproportionate (tính từ)

làm lệch, khiến (cơ cấu, số liệu) nghiêng về một phía

to make a distribution uneven, so that it leans towards one group or value

• The village's population is heavily skewed towards older age groups.Dân số của làng lệch hẳn về các nhóm tuổi lớn.

Dạng từ:

skewed, skews, skewing

đạt đỉnh, lên mức cao nhất

to reach the highest point or level before starting to fall

• The country's population peaked in the late 2000s and has fallen slightly since then.Dân số nước này đạt đỉnh vào cuối những năm 2000 và giảm nhẹ kể từ đó.

Dạng từ:

peaked, peaks, peaking

Cũng là danh từ: reach a peak (đạt đỉnh). Mô tả biểu đồ Writing Task 1: peak at + con số, peak in + năm.

chững lại, đi ngang (sau một thời gian tăng / giảm)

to stay at the same level after a period of growth or decline

• After falling for decades, the fertility rate plateaued at around two children per woman.Sau nhiều thập kỷ giảm, tổng tỉ suất sinh chững lại ở mức khoảng hai con mỗi phụ nữ.

Dạng từ:

plateaued, plateaus, plateauing

Danh từ: reach a plateau (số nhiều plateaux hoặc plateaus).

chững lại, ổn định (sau khi tăng hoặc giảm)

to stop rising or falling and stay at a similar level

• Net migration rose sharply for three years and then levelled off.Di cư thuần tăng mạnh trong ba năm rồi chững lại.

Dạng từ:

levelled off, levels off, levelling off

Anh-Anh gấp đôi l: levelled, levelling (Anh-Mỹ: leveled).

ổn định, trở nên ổn định

to become steady and stop changing very much

• Some experts predict that the world's population will stabilise later this century.Một số chuyên gia dự đoán dân số thế giới sẽ ổn định vào cuối thế kỷ này.

Dạng từ:

stabilised, stabilises, stabilising

Anh-Mỹ viết stabilize.

tăng vọt, phình ra (về số lượng)

to increase in number or size, often quickly

• The town's population swelled when a large factory opened nearby.Dân số thị trấn tăng vọt khi một nhà máy lớn mở gần đó.

Dạng từ:

swelled, swollen, swells, swelling

Swell – swelled – swollen / swelled.

dự báo, ước tính (cho tương lai dựa trên số liệu hiện có)

to estimate a future amount or figure using the information you have now

• In many countries, the number of people over 80 is projected to rise sharply by 2050.Ở nhiều nước, số người trên 80 tuổi được dự báo sẽ tăng mạnh vào năm 2050.

Dạng từ:

projected, projects, projecting

Động từ nhấn âm 2 /prəˈdʒekt/; danh từ project (dự án) nhấn âm 1 /ˈprɒdʒekt/. Hay dùng bị động: be projected to + động từ.

dự báo, con số ước tính cho tương lai

an estimate of what a figure will be in the future, based on current trends

• Population projections suggest that the region will have fewer workers in twenty years.Các dự báo dân số cho thấy khu vực sẽ có ít lao động hơn trong hai mươi năm tới.

Dạng từ:

projections

ngoại suy (dựa vào xu hướng hiện tại để đoán tương lai)

to use current facts or trends to make a guess about the future

• It is risky to extrapolate from a few years of data, because birth rates can change quickly.Ngoại suy từ số liệu vài năm là rủi ro, vì tỉ lệ sinh có thể thay đổi nhanh.

Họ từ:

extrapolation (danh từ)

Dạng từ:

extrapolated, extrapolates, extrapolating

theo cấp số nhân, tăng ngày càng nhanh

growing faster and faster as the total gets bigger

• For much of the twentieth century, the world saw almost exponential population growth.Trong phần lớn thế kỷ hai mươi, thế giới chứng kiến dân số tăng gần như theo cấp số nhân.

Họ từ:

exponentially (trạng từ)

cơ cấu tuổi (của dân số)

how a population is divided between children, working-age adults and older people

• The age structure of a country affects how much it must spend on schools and pensions.Cơ cấu tuổi của một nước ảnh hưởng đến việc nước đó phải chi bao nhiêu cho trường học và lương hưu.

tuổi trung vị (một nửa dân số trẻ hơn, một nửa già hơn)

the age that divides a population into two equal halves, one younger and one older

• Japan has one of the highest median ages in the world.Nhật Bản là một trong những nước có tuổi trung vị cao nhất thế giới.

Dạng từ:

median ages

Khác average age (bài 3): median là số ở giữa, average là trung bình cộng.

nhóm người cùng lứa (sinh cùng thời kỳ), đoàn hệ

a group of people born in the same period who are studied or counted together

• Each new cohort of school leavers is smaller than the one before.Mỗi lứa học sinh tốt nghiệp mới lại ít hơn lứa trước.

Dạng từ:

cohorts

người thuộc thế hệ bùng nổ dân số sau Thế chiến II

a person born during the period of high birth rates after the Second World War

• As baby boomers retire, many countries face a sudden rise in pension costs.Khi thế hệ bùng nổ dân số nghỉ hưu, nhiều nước đối mặt với chi phí lương hưu tăng đột ngột.

Dạng từ:

baby boomers

Ở Mỹ thường tính người sinh khoảng 1946–1964. Gọi tắt: boomer.

tình trạng dân số trẻ phình to (tỉ lệ thanh niên rất cao)

a situation in which young adults form an unusually large share of a population

• A youth bulge can boost the economy if there are enough jobs, but it may cause unemployment if there are not.Dân số trẻ phình to có thể thúc đẩy kinh tế nếu đủ việc làm, nhưng có thể gây thất nghiệp nếu không.

lợi tức dân số, "cơ cấu dân số vàng" (tỉ lệ người trong tuổi lao động cao)

economic growth that can happen when a large share of a population is of working age

• Vietnam has been enjoying a demographic dividend, with a large share of people of working age.Việt Nam đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng, với tỉ lệ lớn người trong độ tuổi lao động.

Giai đoạn này chỉ kéo dài vài thập kỷ, sau đó dân số bắt đầu già hoá.

"quả bom hẹn giờ" dân số (vấn đề dân số âm ỉ, sẽ gây hậu quả lớn sau này)

a population change, such as rapid ageing, that is expected to cause serious problems later

• Some commentators describe the rapid ageing of the population as a demographic time bomb.Một số nhà bình luận ví sự già hoá dân số nhanh như một quả bom hẹn giờ về dân số.

Cách nói hình ảnh, hơi kịch tính; trong Writing Task 2 nên dùng một lần và kèm giải thích.

mức sinh thay thế (khoảng 2,1 con mỗi phụ nữ, đủ giữ dân số ổn định)

the number of children per woman needed to keep a population the same size, about 2.1

• Fertility in many countries has fallen below replacement level.Mức sinh ở nhiều nước đã xuống dưới mức sinh thay thế.

Con số 2,1 áp dụng cho các nước có tỉ lệ tử vong thấp.

gia tăng dân số tự nhiên (số sinh trừ số tử)

the number of births minus the number of deaths in a population over a period

• Most of the city's growth comes from migration rather than natural increase.Phần lớn mức tăng dân số của thành phố đến từ di cư chứ không phải gia tăng tự nhiên.

sự bùng nổ dân số

a very fast increase in the number of people living in an area

• Better medicine and food supplies led to a population explosion in the twentieth century.Y học và nguồn lương thực tốt hơn đã dẫn đến sự bùng nổ dân số trong thế kỷ hai mươi.

kiểm soát dân số (chính sách hạn chế tốc độ tăng dân số)

government policies that aim to limit how fast a population grows

• Several Asian governments introduced population control measures in the second half of the twentieth century.Một số chính phủ châu Á đã đưa ra các biện pháp kiểm soát dân số trong nửa sau thế kỷ hai mươi.

Nghĩa gần family planning (bài 3) nhưng nhấn mạnh vai trò nhà nước.

tỉ số giới tính (số nam so với số nữ)

the number of males compared with the number of females in a population

• The natural sex ratio at birth is about 105 boys for every 100 girls.Tỉ số giới tính khi sinh tự nhiên là khoảng 105 bé trai trên 100 bé gái.

mất cân bằng giới tính

a situation in which there are many more males than females, or the other way round

• A long-standing preference for sons has led to a gender imbalance in some regions.Tâm lý ưa con trai kéo dài đã dẫn đến mất cân bằng giới tính ở một số vùng.

mật độ dân số

the average number of people living in each square kilometre or mile of an area

• Population density in the Red River Delta is much higher than in the Central Highlands.Mật độ dân số ở Đồng bằng sông Hồng cao hơn nhiều so với Tây Nguyên.

không có người ở

having no people living there

• Many small islands off the coast are uninhabited.Nhiều đảo nhỏ ngoài khơi không có người ở.

Trái nghĩa:

inhabited

Đừng nhầm với inhabited (có người ở) – tiền tố un- mới mang nghĩa phủ định.

thưa dân, ít dân hơn mức cần thiết

having fewer people than are needed to use the land and resources well

• Some governments offer incentives to attract workers to underpopulated regions.Một số chính phủ đưa ra ưu đãi để thu hút lao động đến những vùng thưa dân.

Trái nghĩa:

overpopulated

dòng di cư

the number of people moving from one place to another during a period of time

• Migration flows between the two countries increased after the visa rules were relaxed.Dòng di cư giữa hai nước tăng lên sau khi quy định thị thực được nới lỏng.

Dạng từ:

migration flows

di cư bù đắp (nhập cư để bù cho dân số giảm và già hoá)

migration that a country would need to make up for a falling and ageing population

• Experts disagree about whether replacement migration alone can solve the problems of an ageing society.Các chuyên gia bất đồng về việc liệu chỉ riêng di cư bù đắp có thể giải quyết các vấn đề của xã hội già hoá hay không.

Thuật ngữ do Liên Hợp Quốc dùng trong một báo cáo năm 2000.