Language & Communication – Bài 9: Translation & interpreting

dịch (từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác)

to change words, speech or writing from one language into another

• Her first novel has been translated into dozens of languages.Cuốn tiểu thuyết đầu tay của cô ấy đã được dịch ra hàng chục thứ tiếng.

Họ từ:

translation (danh từ), translator (danh từ), translatable (tính từ)

Dạng từ:

translates, translated, translating

Cấu trúc: translate (something) from A into B. Trong nghề dịch, translate là dịch viết, interpret là dịch nói; trong giao tiếp thường ngày translate dùng cho cả hai.

bản dịch; việc dịch

a text or speech that has been changed into another language, or the process of doing this

• I read the poem in translation because I don't know any Russian.Tôi đọc bài thơ qua bản dịch vì không biết chút tiếng Nga nào.

Họ từ:

translate (động từ)

Dạng từ:

translations

biên dịch viên, dịch giả (dịch văn bản viết)

a person whose job is to change written texts from one language into another

• She works as a freelance translator, mainly on legal documents.Cô ấy làm biên dịch viên tự do, chủ yếu dịch tài liệu pháp lý.

Dạng từ:

translators

Translator dịch văn bản viết; interpreter dịch lời nói. Phần mềm dịch cũng có thể gọi là translator.

phiên dịch viên (dịch lời nói)

a person whose job is to turn what someone says into another language, often while they speak

• The minister spoke through an interpreter at the press conference.Vị bộ trưởng phát biểu thông qua phiên dịch viên tại buổi họp báo.

Họ từ:

interpret (động từ), interpreting (danh từ)

Dạng từ:

interpreters

phiên dịch song song (dịch gần như cùng lúc với người nói)

interpreting in which the interpreter speaks at almost the same time as the speaker

• Simultaneous interpreting is so tiring that interpreters usually work in pairs and take turns.Phiên dịch song song mệt đến mức phiên dịch viên thường làm theo cặp và thay phiên nhau.

Cũng nói simultaneous interpretation. Hay dùng ở hội nghị quốc tế; phiên dịch viên ngồi trong cabin.

phiên dịch nối tiếp (dịch sau khi người nói dừng lại)

interpreting in which the speaker stops after each part so the interpreter can repeat it in another language

• Consecutive interpreting makes a meeting much longer, but it can be more accurate.Phiên dịch nối tiếp khiến cuộc họp kéo dài hơn nhiều, nhưng có thể chính xác hơn.

Trong lúc người nói đang nói, phiên dịch viên thường ghi chú nhanh để nhớ ý.

sát nghĩa đen, theo từng chữ

following the basic, original meaning of each word, without any wider or imaginative meaning

• A literal translation of an idiom often makes no sense to native speakers.Dịch sát từng chữ một thành ngữ thường khiến người bản ngữ chẳng hiểu gì.

Trái nghĩa:

figurative

Họ từ:

literally (trạng từ)

(dịch, nhắc lại) từng chữ một, nguyên văn

using exactly the same words, or translating each word separately in the same order

• Word-for-word translations rarely sound natural because languages organise ideas differently.Bản dịch từng chữ hiếm khi nghe tự nhiên vì mỗi ngôn ngữ sắp xếp ý theo cách khác nhau.

Dạng từ:

word for word

Đứng trước danh từ viết có gạch nối (a word-for-word translation); làm trạng từ thì viết rời (translate word for word).

bản dịch thoát ý

a translation that keeps the general meaning of the original rather than its exact words

• A free translation may capture the humour of the original better than a literal one.Một bản dịch thoát ý có thể truyền tải cái hài của bản gốc tốt hơn bản dịch sát chữ.

Trái nghĩa:

literal translation

Dạng từ:

free translations

bị mất đi (ý nghĩa, cái hay) khi dịch

used to say that some meaning, humour or feeling disappears when something is translated

• Much of the poet's wordplay is lost in translation.Nhiều lối chơi chữ của nhà thơ bị mất đi khi dịch.

Cũng dùng nghĩa rộng: ý bị hiểu sai khi truyền qua nhiều người hoặc nhiều nền văn hoá.

sắc thái (khác biệt rất nhỏ về nghĩa, giọng điệu)

a very small difference in meaning, tone or feeling that is not easy to notice

• Even skilled translators struggle to capture every nuance of a poem.Ngay cả dịch giả giỏi cũng khó lột tả hết mọi sắc thái của một bài thơ.

Họ từ:

nuanced (tính từ)

Dạng từ:

nuances

hàm ý, nghĩa liên tưởng (ngoài nghĩa gốc)

a feeling or idea that a word suggests in addition to its basic meaning

• The word 'cheap' can have negative connotations, so 'inexpensive' is often a safer choice.Từ 'cheap' có thể mang hàm ý tiêu cực nên 'inexpensive' thường là lựa chọn an toàn hơn.

Họ từ:

connote (động từ)

Dạng từ:

connotations

từ tương đương, cái tương đương

a word or thing that has the same meaning, value or purpose as another

• Some Vietnamese words have no exact equivalent in English.Một số từ tiếng Việt không có từ tương đương chính xác trong tiếng Anh.

Dạng từ:

equivalents

Cũng là tính từ: be equivalent to (tương đương với).

không thể dịch được (trọn vẹn)

impossible to express fully or exactly in another language

• Words that describe a feeling unique to one culture are often called untranslatable.Những từ mô tả một cảm xúc chỉ có ở một nền văn hoá thường được gọi là không thể dịch.

Trái nghĩa:

translatable

ngôn ngữ nguồn (ngôn ngữ của bản gốc)

the language in which a text is first written or spoken before it is translated

• A good translator needs a deep knowledge of the source language, not just a dictionary.Một biên dịch viên giỏi cần hiểu sâu ngôn ngữ nguồn chứ không chỉ dựa vào từ điển.

Trái nghĩa:

target language

Dạng từ:

source languages

ngôn ngữ đích (ngôn ngữ được dịch sang)

the language that something is translated into, or the language that someone is learning

• Most professional translators prefer their mother tongue to be the target language.Hầu hết biên dịch viên chuyên nghiệp muốn ngôn ngữ đích là tiếng mẹ đẻ của mình.

Trái nghĩa:

source language

Dạng từ:

target languages

Trong dạy học, target language còn là ngôn ngữ đang học (vd tiếng Anh với người Việt).

chuyển ngữ, diễn đạt (sang ngôn ngữ hoặc hình thức khác)

to express something in another language or in a different form

• The title of the film was rendered quite differently in each country.Tên bộ phim được chuyển ngữ khá khác nhau ở mỗi nước.

Dạng từ:

renders, rendered, rendering

Nghĩa này trang trọng. Render còn có nghĩa 'khiến cho' (render something useless).

lỗi dịch sai; bản dịch sai nghĩa

a mistake in translating, or a translation that gives the wrong meaning

• A single mistranslation in a contract can lead to expensive legal disputes.Chỉ một lỗi dịch sai trong hợp đồng cũng có thể dẫn tới tranh chấp pháp lý tốn kém.

Họ từ:

mistranslate (động từ)

Dạng từ:

mistranslations

bản địa hoá (điều chỉnh ngôn ngữ, nội dung sản phẩm cho thị trường nước khác)

the process of adapting the language and content of a product for people in another country

• Good localisation goes beyond translation, adapting jokes, dates and currencies for local users.Bản địa hoá tốt không chỉ là dịch mà còn điều chỉnh câu đùa, cách ghi ngày tháng và tiền tệ cho người dùng địa phương.

Họ từ:

localise (động từ)

Anh-Mỹ viết localization.

sát với bản gốc, trung thành với nguyên tác

keeping very close to the original text, meaning or facts

• The new translation is more faithful to the original than earlier versions.Bản dịch mới sát với nguyên tác hơn các bản trước.

Họ từ:

faithfully (trạng từ)

Nghĩa thường gặp hơn: chung thuỷ, trung thành (a faithful friend).

ý chính, đại ý

the main idea or general meaning of something, without the details

• Online tools can give you the gist of a foreign article, but not its finer points.Công cụ trực tuyến có thể cho bạn biết đại ý một bài báo tiếng nước ngoài, nhưng không phải những ý tinh tế.

Hay dùng với the: get the gist (of something).

câu chơi chữ (dựa vào từ đồng âm hoặc nhiều nghĩa)

a joke that uses a word with two meanings, or two words that sound the same

• Puns are among the hardest things to translate because they depend on the sound of words.Câu chơi chữ thuộc loại khó dịch nhất vì chúng dựa vào âm thanh của từ.

Đồng nghĩa:

play on words

Dạng từ:

puns

sổ tay câu thông dụng (kèm bản dịch, cho người đi du lịch)

a small book of useful phrases in a foreign language, with translations, for travellers

• Before smartphones, travellers often relied on a pocket phrasebook to order food abroad.Trước khi có điện thoại thông minh, khách du lịch thường dựa vào cuốn sổ tay câu thông dụng bỏ túi để gọi món ở nước ngoài.

Dạng từ:

phrasebooks

từ điển song ngữ

a dictionary that explains the words of one language by using another language

• Teachers often advise advanced learners to move from a bilingual dictionary to an English-English one.Giáo viên thường khuyên người học trình độ cao chuyển từ từ điển song ngữ sang từ điển Anh–Anh.

Trái nghĩa:

monolingual dictionary

Dạng từ:

bilingual dictionaries

giải mã, đọc ra (chữ viết cổ hoặc khó đọc)

to work out the meaning of writing or a message that is difficult to read or understand

• Scholars spent decades trying to decipher the ancient script.Các học giả đã mất hàng chục năm cố giải mã hệ chữ cổ đó.

Dạng từ:

deciphers, deciphered, deciphering

thuật ngữ (của một ngành, lĩnh vực)

the set of special words and expressions used in a particular subject or profession

• Medical translators must be familiar with complex terminology in both languages.Biên dịch viên y khoa phải nắm vững thuật ngữ phức tạp ở cả hai ngôn ngữ.

Thường không đếm được; một thuật ngữ cụ thể là a term.

chép lại thành văn bản (lời nói, bản ghi âm)

to write down exactly what is said in a recording, a speech or a conversation

• Researchers transcribed hours of recorded interviews with the last speakers of the language.Các nhà nghiên cứu đã chép lại hàng giờ phỏng vấn ghi âm với những người cuối cùng còn nói ngôn ngữ đó.

Họ từ:

transcription (danh từ), transcript (danh từ)

Dạng từ:

transcribes, transcribed, transcribing

đọc soát lỗi (trước khi gửi hoặc in)

to read a text carefully to find and correct mistakes before it is published or sent

• Every translation should be proofread by a second person before it is sent to the client.Mọi bản dịch nên được người thứ hai đọc soát lỗi trước khi gửi cho khách hàng.

Dạng từ:

proofreads, proofreading

Quá khứ và quá khứ phân từ viết giống nguyên thể (proofread) nhưng đọc /ˈpruːfred/.